Русская культура X-XVII веков. Страхова Н.П. - 27 стр.

          ÀÐÕÈÒÅÊÒÓÐÀ ÝÏÎÕÈ ÔÅÎÄÀËÜÍÎÉ
                 ÐÀÇÄÐÎÁËÅÍÍÎÑÒÈ
             (ÄÎÌÎÍÃÎËÜÑÊÈÉ ÏÅÐÈÎÄ)

     Ýïîõà ôåîäàëüíîé ðàçäðîáëåííîñòè íà÷èíàåòñÿ â 30-å ãã.
XII â., êîãäà Êèåâñêàÿ Ðóñü ïîñëå ñìåðòè êíÿçÿ Ìñòèñëàâà (ñûíà
Ìîíîìàõà) ðàñïàäàåòñÿ íà îòäåëüíûå êíÿæåñòâà. Â äàííîå âðå-
ìÿ îáùèå ÷åðòû äðåâíåðóññêîé àðõèòåêòóðû ñîõðàíÿþòñÿ, íî
ïðè ýòîì ïîÿâëÿåòñÿ ìíîãî ìåñòíûõ îñîáåííîñòåé. Ìîæíî äàæå
óòâåðæäàòü, ÷òî ðàñïàä åäèíîãî ãîñóäàðñòâà äëÿ îòäåëüíûõ çå-
ìåëü íå èìåë â êóëüòóðíîì îòíîøåíèè îäíîçíà÷íî íåãàòèâíûõ
ïîñëåäñòâèé: â íàèáîëåå ðàçâèòûõ êíÿæåñòâàõ â äàííûé ïåðèîä
âîçäâèãàþòñÿ ïîäëèííûå øåäåâðû õðàìîâîãî çîä÷åñòâà (îñïà-
ðèâàÿ ïåðâåíñòâî ó Êèåâà, ìåñòíûå êíÿçüÿ ñòàðàþòñÿ îò êèåâ-
ñêîãî êíÿçÿ íå îòñòàòü). Ïðàâäà, ñèë è ñðåäñòâ äëÿ ïîñòðîéêè
ñîáîðîâ òèïà Ñîôèéñêèõ ó êíÿçåé íå áûëî, ÷òî ïðèâåëî ê âîç-
íèêíîâåíèþ è ðàçâèòèþ íîâîãî æàíðà â õðàìîâîì çîä÷åñòâå
Ðóñè — çåìåëüíî-ñîáîðíîãî (åïèñêîïñêîãî, èëè êàôåäðàëüíî-
åïèñêîïñêîãî). Â XII—XIII âåêàõ âîçâîäÿòñÿ íåáîëüøèå îäíî-
ãëàâûå êðåñòîâî-êóïîëüíûå õðàìû. Íàðòåêñ, ãäå ðàñïîëàãàþòñÿ
îãëàøåííûå âî âðåìÿ ëèòóðãèè è ãäå îáû÷íî íàõîäèòñÿ êðå-
ùàëüíÿ, â õðàìå ñîõðàíÿåòñÿ, ïîñêîëüêó â îòäàëåííûõ îò Êèå-
âà çåìëÿõ íå âñå íàñåëåíèå åùå ïðèíÿëî êðåùåíèå. È âñå æå,
ïî ìåðå çàâåðøåíèÿ ïðîöåññà âñåîáùåãî êðåùåíèÿ íàñåëåíèÿ
Ðóñè, íàðòåêñ óìåíüøàåòñÿ â ðàçìåðàõ (òåïåðü êðåñòèëè ëèøü
íîâîðîæäåííûõ èëè èíîâåðöåâ, ïîæåëàâøèõ ïðèíÿòü ïðàâî-
ñëàâèå). Óìåíüøåíèå ðàçìåðîâ õðàìà âîâñå íå îçíà÷àëî, ÷òî
«ñîêðàòèëñÿ» è Îáðàç Ìèðà: èçìåíèëñÿ, êàê ñ÷èòàåò Ã.Ê. Âàã-
íåð, íå Îáðàç Ìèðà, à åãî àðõèòåêòóðíîå âîïëîùåíèå. Ôóíê-
öèè õðàìîâ áûëè «êîìïëåêñíûìè», ÷òî äèêòîâàëîñü æèçíåí-
íîé íåîáõîäèìîñòüþ: ìíîãèå åïàðõèàëüíûå ñîáîðû XII â. áûëè
îäíîâðåìåííî è êàôåäðàëüíî-åïèñêîïñêèìè, è êíÿæåñêèìè,
è îáùåãîðîäñêèìè. Âîò ïî÷åìó òàê ñëîæíî îïðåäåëèòü æàíð
íåêîòîðûõ öåðêâåé. Â ýòî âðåìÿ ïðåäïðèíèìàþòñÿ ïîïûòêè ñî-
çäàíèÿ è áîëüøèõ ïÿòèêóïîëüíûõ õðàìîâ, êîòîðûå, ïî Ã.Ê. Âàã-
íåðó, ñëåäóåò âîñïðèíèìàòü êàê ðåìèíèñöåíöèþ (òî åñòü ñìóò-
íîå íàïîìèíàíèå, êîïèðîâàíèå) ãîñóäàðñòâåííî-ñîáîðíîãî
æàíðà. Ïðè÷åì îáëèê õðàìà çàâèñåë îò òîãî, êàêîé àðõèòåêòóð-
íûé îáðàç áûë èñõîäíûì (åñëè ýòî Êèåâñêàÿ Ñîôèÿ, òî è ðå-

                                                            27